รศ.นพ.ภาวิน พัวพรพงษ์

??????????????? การเจ็บหัวนมเป็นอาการที่พบได้บ่อยในมารดาหลังคลอด โดยเฉพาะมารดาที่คลอดบุตรคนแรกยังไม่มีประสบการณ์ในการให้นมลูก เมื่อให้นมลูกใหม่ ๆ หัวนมจะเสียดสีกับริมฝีปากและลิ้นทารก ทำให้มารดาเจ็บหัวนมได้ ซึ่งอาการเจ็บหัวนมนี้มักเป็นตอนเริ่มให้นมใหม่และดีขึ้นเมื่อเวลาผ่านไป แต่ที่พบได้บ่อยที่เป็นสาเหตุใหญ่อีกสาเหตุหนึ่งคือ การจัดท่าให้นมลูกที่ไม่เหมาะสม ซึ่งเมื่อแก้ไขท่าในการให้นมลูกแล้ว อาการมักจะหายในหนึ่งสัปดาห์¹ ในกรณีที่อาการเจ็บหัวนมไม่หาย เจ็บระหว่างการดูดนมและหลังจากลูกดูดนมไปแล้วก็ยังเจ็บ เจ็บจี๊ดเข้าไปในหน้าอกหรือเต้านม ร่วมกับมีลักษณะของหัวนมแดงหรือชมพู เป็นสะเก็ด เป็นมัน และอาจมีหัวนมแตก โดยอาจพบร่วมกับทารกมีฝ้าในปาก ลักษณะเหล่านี้เป็นลักษณะที่บ่งชี้ถึงการติดเชื้อรา ซึ่งการดูแลรักษาจำเป็นต้องรักษาทั้งมารดาและทารก รวมทั้งปัจจัยเสี่ยงต่าง ๆ เรื่องความสะอาดของชุดชั้นใน เครื่องในการปั๊มนมหรือให้นม ของเล่นลูกที่ใช้อมเข้าปากบ่อย ๆ รวมทั้งการล้างมือมารดาและทารกบ่อย ๆ เนื่องจากการดูแลรักษาใช้เวลานาน และหากไม่ตัดปัจจัยเสี่ยงต่าง ๆ มารดาจะกลับมาติดเชื้อราและเจ็บปวดหัวนมหรือเต้าได้อีก และนำไปสู่การท้อและหยุดให้นมแม่ได้

เอกสารอ้างอิง

1. Puapornpong P, Raungrongmorakot K, Laosooksathit W, Hanprasertpong T, Ketsuwan S. Comparison of Breastfeeding Outcomes Between Using the Laid-Back and Side-Lying Breastfeeding Positions in Mothers Delivering by Cesarean Section: A Randomized Controlled Trial. Breastfeed Med 2017;12:233-7.

รศ.นพ.ภาวิน พัวพรพงษ์

??????????????? ฝีที่เต้านมมักเกิดหลังจากมีการอักเสบของเต้านม ทำให้การระบายน้ำนมมีความยากลำบากและมีเชื้อโรคเข้าไปร่วมแทรกซ้อนทำให้เกิดการอักเสบเป็นหนองในเต้านม โดยอาการของมารดาที่มีฝีที่เต้านมจะมีอาการรุนแรงกว่าเต้านมอักเสบเนื่องจากจะมีหนองขังอยู่ในเต้านม มารดามักมีไข้สูงต่อเนื่อง โดยอาจพบมีอาการหนาวสั่น คลื่นไส้ อาเจียนร่วมด้วยได้ หากตรวจที่เต้านมมารดาจะพบลักษณะของการอักเสบคือ มีการบวม แดง และร้อน กดเจ็บ ร่วมกับคลำได้ก้อนของฝีที่ขังอยู่ใต้ผิวหนังในเต้านม ซึ่งหากสงสัยภาวะนี้ การตรวจยืนยันด้วยคลื่นเสียงความถี่สูงจะช่วยในการวินิจฉัยและช่วยในการติดตามผลการรักษาได้ด้วยโดยสามารถวัดขนาดของฝีหลังการรักษา โดยหลักของการรักษาคือ ต้องระบายฝีออกเพื่อช่วยให้ยาปฏิชีวนะที่ให้สามารถเข้าถึงและรักษาอาการได้ดี ในสมัยก่อน การรักษาทำโดยการผ่าเปิดแผลเพื่อระบายฝีที่เต้านม แต่ในปัจจุบันแนะนำให้ใช้การดูดหนองออกโดยใช้เข็มเจาะดูด โดยอาจจะใช้การคลำแล้วเจาะดูด หรือเจาะดูดภายใต้การทำคลื่นเสียงความถี่สูงที่จะช่วยในการบอกตำแหน่งของฝี ซึ่งการเจาะดูดฝีออกนี้จะมีแผลเล็กกว่าและทำความเสียหายหรือรบกวนท่อน้ำนมน้อยกว่า อย่างไรก็ตาม การรักษาฝีที่เต้านมยังคงต้องใช้เวลานานและต่อเนื่อง โดยแนะนำว่าขณะรักษามารดาควรให้นมลูกเพื่อระบายน้ำนม¹ แต่ในทางปฏิบัติมักมีความลำบากเนื่องจากเมื่อมีฝีและมีการอักเสบของเต้านม บริเวณลานนมมักจะอักเสบและแข็ง ซึ่งทำให้การอมหัวนมและลานนมของทารกทำได้ยาก มารดาจำเป็นต้องให้ความพยายาม การนวดร่วมกับการประคบร้อนที่เต้านมยังคงช่วยในการระบายน้ำนมด้วย สำคัญที่สุด หากหลีกเลี่ยงปัจจัยเสี่ยงที่จะทำให้เกิดท่อน้ำนมอุดตัน เต้านมอักเสบ ก็จะลดการเกิดฝีที่เต้านมได้

เอกสารอ้างอิง

1. ภาวิน พัวพรพงษ์. รอบรู้เรื่องการเลี้ยงลูกด้วยนมแม่. นครนายก: ซี.ที. ดอทคอม; 2558.

?

รศ.นพ.ภาวิน พัวพรพงษ์

??????????????? มารดาที่ให้ลูกดูดนมสม่ำเสมอ น้ำนมมักไหลดี แต่หากมารดาเริ่มเว้นระยะการให้นมแม่นาน หรือไม่ได้ปั๊มนมหรือบีบน้ำนมด้วยมือช่วยระบายน้ำนม น้ำนมที่คั่งอยู่ต่อมน้ำนมก็จะมีโอกาสขังหรือบางครั้งจับตัวเป็นก้อนอุดตันท่อน้ำนม มารดาจะคลำได้เต้านมมีก้อนเป็นลำตามท่อน้ำนมในบริเวณที่ขัง หากการขังของน้ำนมมาก มารดาจะตึง เจ็บบริเวณก้อนได้ โดยหากปล่อยไว้นาน จะมีโอกาสที่เชื้อโรคจะเข้ามาร่วมทำให้เกิดภาวะแทรกซ้อนที่รุนแรง คือ เต้านมอักเสบหรือฝีที่เต้านมได้ ดังนั้น การที่มารดาทราบสาเหตุของการเกิดท่อน้ำนมอุดตันที่ส่วนใหญ่เกิดจากการไม่ได้ระบายน้ำนมจากการเว้นระยะการให้นมลูกนาน การแก้ไขที่ควรทำ ได้แก่ ให้ลูกกระตุ้นดูดนมที่เต้านมข้างนั้นบ่อย ๆ โดยท่าที่เหมาะสมคือท่าที่คางทารกวางอยู่ในตำแหน่งของก้อน เนื่องจากทารกจะอมหัวนมและลานนมและดูดท่อน้ำนมบริเวณที่อุดตันได้ดีจากท่านี้¹ ร่วมกับการนวดหรือประคบร้อนตรงบริเวณก้อน โดยการนวดทำได้นวดไล่น้ำนมมาบริเวณลานนมและหัวนม สาเหตุอีกอย่างที่พบได้บ่อยเช่นกันคือ การใส่ชุดชั้นในที่รัดแน่นจนเกิดไปหรือชุดชั้นในที่มีโครงลวดที่อาจกดรัดท่อน้ำนม ส่งเสริมให้เกิดการอุดตัน ดังนั้น หากหลีกเลี่ยงปัจจัยเหล่านี้ มารดาก็จะห่างไกลจากปัญหาท่อน้ำนมอุดตัน หรือภาวะแทรกซ้อนอื่น ๆ ที่รุนแรงได้

เอกสารอ้างอิง

1. The Office on Women?s Health. Your guide to breastfeeding. 2017